Badania w profilaktyce raka – mammografia, dlaczego jest ważna?

Profilaktyka nowotworowa to klucz do zdrowia i długiego życia. Nowotwory są dziś drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce – ustępują jedynie chorobom układu krążenia. Niestety, wielu z tych zgonów można by uniknąć dzięki wcześniejszemu wykryciu choroby lub zapobieganiu jej rozwojowi. Eksperci szacują, że na 40–50% wszystkich nowotworów mamy realny wpływ – zmieniając styl życia i korzystając z badań profilaktycznych możemy znacząco zmniejszyć ryzyko zachorowania. W praktyce oznacza to, że poprzez odpowiednią profilaktykę i kontrolę swojego stanu zdrowia jesteśmy w stanie uchronić się przed wieloma przypadkami raka lub wykryć je na wczesnym etapie, gdy są najbardziej uleczalne.

Jednym z najważniejszych badań profilaktycznych jest mammografia, czyli rentgen piersi u kobiet. W niniejszym artykule wyjaśniamy, dlaczego mammografia jest tak istotna w prewencji raka piersi, przedstawiamy sprawdzone sposoby zapobiegania nowotworom, a także opisujemy bezpłatne programy profilaktyczne NFZ dostępne w Polsce – i co zrobić, by z nich skorzystać. Na końcu porównamy, jak wypadamy pod względem profilaktyki na tle reszty Europy. Artykuł ma przyjazny, troskliwy ton – chcemy Was zachęcić do dbania o siebie, bo zdrowie jest najcenniejsze.

Znaczenie profilaktyki i wczesnego wykrywania nowotworów

Profilaktyka oznacza zarówno zapobieganie nowotworom (tzw. prewencja pierwotna), jak i ich wczesne wykrywanie (prewencja wtórna). Oba te aspekty są niezwykle ważne. Niestety, w Polsce wciąż mamy z tym problem – zbyt rzadko się badamy i w efekcie wiele nowotworów diagnozowanych jest dopiero w zaawansowanym stadium. Dla porównania, w krajach Europy Zachodniej nowotwory częściej udaje się wykryć wcześnie, co przekłada się na lepsze wyniki leczenia. U nas wciąż zbyt wiele osób trafia do lekarza, dopiero gdy choroba jest już rozwinięta.

Wczesne rozpoznanie ratuje życie. Gdy nowotwór jest mały, ograniczony do jednego miejsca, często można go całkowicie wyleczyć – na przykład wczesne wykrycie daje nawet ok. 90–100% szans na pięcioletnie przeżycie w przypadku niektórych nowotworów. Dla odmiany, guz wykryty dopiero w stadium rozsiewu (przerzutów) jest znacznie trudniejszy do opanowania. Dlatego lekarze nieustannie apelują: „nie czekaj na objawy – badaj się!”. Regularne badania przesiewowe (screening) pozwalają znaleźć zmiany nowotworowe zanim jeszcze pojawią się objawy, co jest kluczowe dla powodzenia terapii.

W Polsce szczególnie dużym wyzwaniem jest profilaktyka nowotworów u kobiet. Rak piersi od lat pozostaje najczęściej diagnozowanym nowotworem złośliwym u Polek. Każdego roku około 19 tysięcy kobiet w naszym kraju dowiaduje się, że ma raka piersi – to ponad 50 nowych diagnoz każdego dnia. Niestety, umieralność z powodu tego nowotworu w Polsce jest wyższa niż średnia w Unii Europejskiej. Dlaczego? W dużej mierze dlatego, że wiele przypadków wykrywa się zbyt późno – tylko u około 41% polskich pacjentek rak piersi rozpoznawany jest we wczesnym stadium, podczas gdy średnio w UE odsetek ten wynosi 51%. To ogromna różnica, która przekłada się na życie tysięcy kobiet. Mamy zatem sporo do nadrobienia w dziedzinie świadomości i profilaktyki.

Dobra wiadomość jest taka, że wiele zależy od nas samych. Jeżeli zaczniemy systematycznie korzystać z dostępnych badań profilaktycznych i zadbamy o zdrowy tryb życia, możemy odwrócić te niekorzystne statystyki. Poniżej wyjaśniamy, dlaczego warto zaprzyjaźnić się z profilaktyką na przykładzie mammografii oraz jak ogólnie możemy zmniejszyć ryzyko choroby nowotworowej.

Mammografia – kluczowe badanie dla zdrowia piersi

Mammografia jest najważniejszym badaniem przesiewowym w kierunku raka piersi. Polega na wykonaniu specjalnego zdjęcia rentgenowskiego obydwu piersi przy użyciu niskiej dawki promieniowania. Podczas badania pierś jest na chwilę delikatnie uciskana między dwiema płytkami aparatu – ten ucisk bywa nieprzyjemny, ale jest konieczny, by obraz był wyraźny. Całe badanie trwa tylko kilka minut, a może uratować życie. Dlaczego? Mammografia potrafi wykryć bardzo małe zmiany – nawet kilkumilimetrowe guzki, które nie są jeszcze wyczuwalne dotykiem. Szacuje się, że dzięki mammografii można wykryć raka piersi nawet 2 lata wcześniej, niż gdybyśmy czekali, aż guz urośnie i da się go wyczuć.

Wczesne wykrycie = większa szansa na wyleczenie. Rak piersi rozwija się podstępnie – we wczesnym stadium najczęściej nie daje żadnych dolegliwości. Kobieta czuje się zdrowo i nie podejrzewa choroby. Jeśli jednak wykryjemy nowotwór w tak wczesnej fazie (np. dzięki mammografii), jest on najczęściej w pełni uleczalny poprzez niewielką operację i ewentualne uzupełniające leczenie. Badania naukowe jednoznacznie potwierdzają skuteczność mammografii – regularne wykonywanie tego badania znacząco zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka piersi u kobiet w grupie wiekowej objętej screeningiem. Jedno z dużych badań wykazało wręcz, że kobiety uczestniczące w programie mammograficznym miały o 41% niższe ryzyko śmierci z powodu raka piersi w ciągu 10 lat, w porównaniu do tych, które nie robiły mammografii. Oczywiście żadna metoda nie daje 100% gwarancji – mammografia może czasem przeoczyć zmianę (zwłaszcza u pań z bardzo gęstym gruczołem piersiowym) albo wykryć niegroźne zmiany wymagające dalszych badań. Mimo to bilans korzyści jest ogromny – światowe organizacje zgodnie zalecają mammografię jako skuteczne badanie przesiewowe, bo dzięki niemu spadła śmiertelność z powodu raka piersi w krajach stosujących screeningi.

Dla kogo mammografia? W Polsce bezpłatne badania mammograficzne w ramach programu profilaktycznego NFZ przysługują obecnie kobietom w wieku 45–74 lata (przy czym panie 45–49 oraz powyżej 69 lat objęto programem niedawno). Zaleca się powtarzanie mammografii co 2 lata, o ile wynik jest prawidłowy. Jeśli natomiast kobieta znajduje się w grupie wysokiego ryzyka (np. ma bliską krewną chorującą na raka piersi lub sama przeszła już leczenie tego nowotworu), lekarz może zalecić częstsze kontrole, np. co roku. Badanie jest całkowicie bezpłatne – finansuje je NFZ i co ważne nie potrzeba żadnego skierowania. Wystarczy zgłosić się do dowolnej placówki wykonującej mammografię (stacjonarnej pracowni lub tzw. mammobusu, czyli mobilnej pracowni rentgenowskiej dojeżdżającej do mniejszych miejscowości). W dalszej części artykułu wyjaśniamy dokładniej, jak skorzystać z tego i innych programów profilaktycznych.

Warto dodać, że mammografia to badanie adresowane głównie do pań w wieku dojrzałym i starszym, ponieważ właśnie u nich ryzyko raka piersi jest najwyższe. U młodszych kobiet (poniżej ~40–45 roku życia) tkanka piersi jest zwykle bardziej gęsta, co zmniejsza czułość mammografii – dlatego w razie potrzeby lekarze zalecają im raczej USG piersi (np. gdy wyczują jakąś niepokojącą zmianę lub gdy młoda kobieta ma obciążający wywiad rodzinny). Nie oznacza to jednak, że młodsze panie są pozostawione same sobie – każda kobieta, niezależnie od wieku, powinna regularnie 3badać piersi samodzielnie i zgłaszać się do lekarza, jeśli tylko zauważy coś niepokojącego (guzek, zmianę kształtu piersi, wciągnięcie brodawki, wydzielinę, zmianę skórną itp.). Taka czujność i samokontrola jest bardzo ważna, zwłaszcza że nie ma powszechnego screeningu dla kobiet przed 45. rokiem życia. Na szczęście rośnie świadomość – coraz głośniej mówi się o profilaktyce dla młodych kobiet (np. edukacji w szkołach, automatycznych skierowaniach na USG piersi dla kobiet przed programem mammografii), co daje nadzieję na poprawę sytuacji w przyszłości.

Podsumowując: mammografia to proste badanie, które może uratować życie. Jeżeli jesteś kobietą w odpowiednim wieku, nie wahaj się – znajdź chwilę dla siebie i zrób mammografię. To wyraz troski o siebie i swoich bliskich. Wynik prawidłowy da Ci spokój ducha, a w razie wykrycia jakiejkolwiek zmiany – będziesz mogła szybko rozpocząć leczenie, zanim choroba się rozwinie.

Jak zmniejszyć ryzyko nowotworu? Sprawdzone, naukowe sposoby

W profilaktyce nowotworów ogromną rolę odgrywa styl życia. Choć nie na wszystko mamy wpływ (nie zmienimy np. predyspozycji genetycznych czy upływu lat), to wiele codziennych wyborów może zdecydowanie obniżyć ryzyko zachorowania. Poniżej zebraliśmy najważniejsze, naukowo potwierdzone sposoby na zmniejszenie ryzyka nowotworów:

• Rzucenie palenia i unikanie dymu tytoniowego: To absolutna podstawa profilaktyki. Palenie papierosów odpowiada za ogromną liczbę nowotworów – nie tylko płuc, ale też np. raka jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, pęcherza moczowego, nerki, trzustki i wielu innych. Nawet bierne palenie zwiększa ryzyko. Dobra wiadomość: w każdym wieku warto rzucić palenie – ryzyko nowotworu zaczyna spadać już wkrótce po rozstaniu z nałogiem.
• Zdrowa dieta bogata w warzywa i owoce: Zbilansowane odżywianie pomaga chronić przed rakiem. Warzywa i owoce zawierają mnóstwo antyoksydantów, witamin i błonnika, które mają działanie przeciwnowotworowe. Staraj się jeść minimum 5 porcji warzyw i owoców dziennie. Ogranicz za to czerwone i przetworzone mięso – badania wykazały, że ich nadmiar zwiększa ryzyko m.in. raka jelita grubego. Warto również unikać żywności wysoko przetworzonej, bogatej w cukry i tłuszcze trans.
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała i ruch: Nadwaga i otyłość sprzyjają rozwojowi wielu nowotworów (m.in. raka piersi po menopauzie, trzonu macicy, jelita, nerki). Dlatego dbaj o wagę poprzez regularną aktywność fizyczną i rozsądną dietę. Ćwiczenia fizyczne same w sobie również działają ochronnie – już 30 minut umiarkowanego ruchu dziennie (np. szybki spacer, jazda na rowerze) pomaga zmniejszyć ryzyko niektórych nowotworów. Ruch poprawia metabolizm, odporność i pomaga utrzymać zdrową masę ciała, co łącznie przekłada się na mniejsze ryzyko chorób cywilizacyjnych, w tym raka.
• Ograniczenie alkoholu: Picie alkoholu (zwłaszcza w nadmiarze) jest uznanym czynnikiem ryzyka kilku nowotworów, m.in. raka wątroby, przełyku, jamy ustnej, gardła, krtani, a także piersi. Nawet umiarkowane spożycie alkoholu przez kobiety wiąże się z nieco wyższym ryzykiem raka piersi. Im mniej alkoholu, tym lepiej – najlepiej zredukować spożycie do minimum lub całkowicie zrezygnować.
• Ochrona przed słońcem: Czerniak i inne nowotwory skóry są często skutkiem nadmiernej ekspozycji na promienie UV. Chroń skórę przed silnym słońcem – używaj kremów z filtrem (SPF 30 lub 50), noś kapelusz i okulary przeciwsłoneczne, unikaj solarium. Regularnie obserwuj swoje znamiona i skórę – jeśli któryś pieprzyk zmienia wygląd (kształt, kolor, rozmiar) lub pojawiło się nowe, nietypowe znamię, zgłoś się do dermatologa.
• Szczepienia ochronne: Nowotworom też można zapobiegać przez szczepienia. Najważniejszym przykładem jest szczepionka przeciw HPV (wirusowi brodawczaka ludzkiego). Wirus HPV odpowiada za większość przypadków raka szyjki macicy, ale także za część nowotworów gardła, odbytu czy prącia. W Polsce od czerwca 2023 roku dostępny jest bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców w wieku 12–13 lat. Warto zaszczepić swoje dzieci – ta szczepionka realnie chroni przed rakiem w przyszłości. Drugim ważnym szczepieniem jest to przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B), które chroni przed przewlekłym zapaleniem wątroby mogącym prowadzić do raka wątroby. Szczepienie WZW B jest w Polsce od dawna w kalendarzu szczepień niemowląt, więc młodsze pokolenie jest już zabezpieczone. Jeśli jednak dorosły nie był szczepiony, warto to nadrobić.
• Badania kontrolne i samokontrola: Nawet prowadząc najzdrowszy styl życia, nie wyeliminujemy ryzyka do zera. Dlatego tak ważne jest czujne monitorowanie swojego zdrowia. Wykonuj zalecane badania profilaktyczne (o których piszemy dalej) – zgłaszaj się na badania przesiewowe oferowane przez NFZ, dostosowane do Twojego wieku i płci. Poza tym co jakiś czas rób podstawowe badania laboratoryjne z krwi i moczu – ot, taki przegląd stanu organizmu, który może wykryć np. anemię, zapalenia, problemy metaboliczne. Regularnie kontroluj ciśnienie tętnicze i poziom cukru we krwi (zwłaszcza jeśli masz ku temu czynniki ryzyka). Kobiety powinny co miesiąc wykonywać samobadanie piersi (najlepiej tydzień po miesiączce, a po menopauzie w stały, wybrany dzień miesiąca), a mężczyźni – co jakiś czas samobadanie jąder (szczególnie młodsi panowie, między 20. a 40. rokiem życia, bo wtedy najczęściej występuje rak jądra). Naucz się, jak prawidłowo przeprowadzać takie samobadanie – poproś lekarza rodzinnego o instruktaż lub skorzystaj z poradników. Chodzi o to, by znać swoje ciało i wychwycić ewentualne niepokojące zmiany wcześnie. Ponadto zwracaj uwagę na różne objawy ostrzegawcze: np. przewlekły kaszel, chrypkę utrzymującą się >3 tygodni, krew w kale, problemy z przełykaniem, dziwne guzki pod skórą, niegojące się rany, znamiona rosnące w oczach itp. – żadnych takich symptomów nie lekceważ, tylko skonsultuj je z lekarzem. Większość z nich okaże się błahostką, ale jeśli trafi się nowotwór, to wykryjesz go na wczesnym etapie.
• Regularne wizyty u lekarza rodzinnego (POZ): Warto przynajmniej raz w roku odwiedzić swojego lekarza rodzinnego na tzw. bilans zdrowia dorosłego. Od 2025 roku NFZ uruchomił nawet specjalny program o nazwie „Moje Zdrowie” – to kompleksowy przegląd stanu zdrowia dla każdego dorosłego Polaka powyżej 20. roku życia, finansowany ze środków publicznych. W ramach tego bilansu wypełnia się obszerną ankietę o stylu życia i stanie zdrowia, wykonuje się podstawowe badania (np. pomiary ciśnienia, cholesterol, glukoza), a lekarz lub pielęgniarka ocenia Twoje czynniki ryzyka (chorób serca, cukrzycy, nowotworów, depresji i in.). Na tej podstawie pacjent otrzymuje Indywidualny Plan Zdrowotny – zalecenia co do dalszej profilaktyki. Taki przegląd warto robić regularnie (co kilka lat, a po 50-tce nawet co roku), bo pomaga wychwycić wiele problemów zdrowotnych zawczasu. Co ważne, wszystkie placówki POZ mają obowiązek realizować program bilansów zdrowia – wystarczy zgłosić się w swojej przychodni. Pamiętajmy, że jako dorośli często zapominamy o sobie, skupiając się np. na badaniach dzieci – program „Moje Zdrowie” ma wyrobić w nas nawyk troski o własne zdrowie i regularnych badań kontrolnych.

Stosując powyższe zasady, znacząco zwiększamy szansę, że rak nas ominie. A nawet jeśli choroba się pojawi, istnieje duża szansa, że wykryjemy ją wcześnie i wygramy z nią. Profilaktyka naprawdę ma sens – lepiej zapobiegać niż leczyć, to nie pusty slogan, lecz fakt potwierdzony danymi epidemiologicznymi.

Bezpłatne programy profilaktyczne NFZ – jakie badania można zrobić?

W Polsce funkcjonuje kilka ogólnokrajowych programów badań przesiewowych, finansowanych przez NFZ. Są to bezpłatne badania profilaktyczne ukierunkowane na wykrywanie najczęstszych nowotworów. Poniżej przedstawiamy dostępne programy oraz kto może z nich skorzystać (stan na 2025 rok):

• Program profilaktyki raka piersi (mammografia): skierowany do kobiet w wieku 45–74 lata. Co 2 lata można bezpłatnie wykonać mammografię (rentgen piersi) – bez skierowania. Wystarczy zgłosić się do pracowni mammograficznej lub poczekać, aż w okolicy pojawi się mammobus. Jeśli wynik badania jest prawidłowy, NFZ zaprosi Cię ponownie za dwa lata. Jeśli coś wzbudzi podejrzenia, zostaniesz skierowana na dalszą diagnostykę (np. dodatkowe zdjęcia, USG, biopsję) – to także bezpłatnie, w ramach NFZ. Program mammografii ma wykrywać bezobjawowe, wczesne nowotwory piersi i tym samym obniżać śmiertelność w tej chorobie.
• Program profilaktyki raka szyjki macicy (cytologia/HPV): dla kobiet w wieku 25–64 lata. Możesz skorzystać z bezpłatnego badania cytologicznego tradycyjną metodą co 3 lata albo nowoczesnego testu na obecność DNA wirusa HPV wysokiego ryzyka co 5 lat. Obie metody służą wczesnemu wykrywaniu stanów przedrakowych i raka szyjki macicy. Nie potrzebujesz skierowania – wystarczy udać się do poradni ginekologicznej mającej kontrakt z NFZ lub nawet do wybranych poradni POZ (część przychodni podstawowej opieki zdrowotnej realizuje ten program przez położną). Badanie jest proste – polega na pobraniu wymazu z szyjki macicy – a pozwala wykryć nieprawidłowe komórki zanim rozwinie się z nich rak. Jeśli wynik cytologii/HPV jest prawidłowy, kolejne badanie za 3 lub 5 lat; jeśli coś wyjdzie nie tak, pacjentka kierowana jest na pogłębioną diagnostykę (kolposkopia, ewentualnie pobranie wycinka). Regularna cytologia to najlepszy sposób, by uchronić się przed rakiem szyjki macicy, który rozwija się przez wiele lat bez bólu i objawów.
• Program badań przesiewowych raka jelita grubego (kolonoskopia): adresowany do osób w wieku 50–65 lat (a także młodszych 40–49 lat, jeśli w bliskiej rodzinie ktoś chorował na raka jelita). Badanie przesiewowe stanowi kolonoskopia – czyli wziernikowanie jelita grubego za pomocą giętkiej kamery, wykonywane zwykle w krótkim znieczuleniu. Kolonoskopię profilaktyczną zaleca się powtarzać co 10 lat (jeśli wynik jest prawidłowy). W ramach programu NFZ badanie to jest darmowe i nie wymaga skierowania. Wystarczy zgłosić się do ośrodka realizującego program (listę miejsc można znaleźć na stronach NFZ). Przed kolonoskopią wypełnia się krótką ankietę (czy nie ma objawów raka, bo program jest dla osób bez objawów). Sama kolonoskopia pozwala wykryć bardzo wczesne zmiany – np. polipy jelita, które jeszcze nie są rakiem, ale z czasem mogłyby się w niego przekształcić. Podczas badania od razu usuwa się drobne polipy i wysyła do badania histopatologicznego. Dzięki temu usuwamy „zalążki” nowotworu. Program kolonoskopii przesiewowej ma na celu obniżenie zachorowalności i śmiertelności z powodu raka jelita, który jest obecnie trzecim najczęstszym nowotworem w Polsce (po piersi i płucach) zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.
• Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi: to program, który był realizowany w ostatnich latach (2017–2023) przy wsparciu funduszy europejskich. Skierowany był do osób w wieku 40–65 lat z tzw. grup ryzyka, czyli głównie wieloletnich palaczy, nadużywających alkoholu lub zakażonych HPV. W ramach programu lekarze POZ wykonywali u takich pacjentów krótką ankietę oceny objawów (np. przewlekłej chrypki, bólu gardła, trudności w przełykaniu, guzka na szyi itp.), i jeśli coś budziło podejrzenie – kierowali na szybką konsultację laryngologiczną. Celem było wykrycie raka gardła, krtani, jamy ustnej czy zatok w wczesnym stadium, bo niestety aż 60% przypadków tych nowotworów w Polsce wykrywa się dopiero w stadium III–IV. Program przebadał dziesiątki tysięcy osób i miejmy nadzieję, że będzie kontynuowany, gdyż wczesne leczenie nowotworów głowy i szyi daje nawet 95% szans przeżycia.
• Program wczesnego wykrywania raka płuca: to stosunkowo nowa inicjatywa, reagująca na fakt, że rak płuca jest najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych w Polsce (zarówno u mężczyzn, jak i – od niedawna – u kobiet). Od 2021 r. działa pilotażowy program bezpłatnej tomografii komputerowej o niskiej dawce promieniowania (tzw. NDTK) dla osób z grupy wysokiego ryzyka raka płuca. Na badanie kwalifikują się przede wszystkim palacze w wieku 55–74 lata (aktywnie palący lub tacy, którzy rzucili w ciągu ostatnich 15 lat) z wywiadem co najmniej 20 „paczkolat” palenia. Dodatkowo brane są pod uwagę inne czynniki (ekspozycja zawodowa na rakotwórcze substancje, przebyte nowotwory zależne od palenia, POChP, historia raka płuca w rodzinie). Badanie polega na zrobieniu szybkiego skanu TK klatki piersiowej, który może ujawnić drobne guzki w płucach. Program ma trwać do 2025 roku i jego celem jest zwiększenie odsetka przypadków raka płuca wykrywanych we wczesnym, operacyjnym stadium. Jeśli palisz długo i dużo – zapytaj lekarza, czy kwalifikujesz się do takiego przesiewowego TK płuc. Wczesne wykrycie raka płuca jest na wagę życia, a zwykły rentgen klatki piersiowej często go nie wykazuje, dlatego prowadzone są te specjalistyczne badania.

W ramach NFZ istnieją także programy profilaktyczne dotyczące innych chorób (np. Program profilaktyki chorób układu krążenia dla osób 35–65 lat, realizowany w każdej przychodni POZ), jednak skupiliśmy się tutaj na nowotworach. Warto wspomnieć, że nie ma obecnie powszechnego programu przesiewowego dla raka prostaty u mężczyzn – ze względu na brak konsensusu co do korzyści z badań PSA u każdego mężczyzny. Zaleca się jednak, aby panowie po 50. roku życia (a młodsi – po 45 r.ż. – jeśli ojciec lub brat chorował na prostatę) porozmawiali z lekarzem o zasadności zrobienia oznaczenia PSA i badania urologicznego. To samo dotyczy innych potencjalnych badań – np. regularne wizyty u dermatologa celem obejrzenia znamion (profilaktyka czerniaka) nie są objęte odrębnym programem NFZ, ale warto je wykonywać we własnym zakresie, szczególnie jeśli ma się dużo znamion lub dodatkowe czynniki ryzyka.

Jak widać, wachlarz badań profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych jest całkiem szeroki. Najważniejsze jednak, by z nich korzystać. Niestety, statystyki wskazują, że Polacy wciąż rzadko zgłaszają się na te badania – nawet mimo zaproszeń.

Co zrobić, by skorzystać z programu profilaktycznego?

Krok 1: Sprawdź, czy się kwalifikujesz. Każdy program ma kryteria wieku (i czasem dodatkowe warunki, np. palenie w programie raka płuca, płeć w programie raka piersi itp.). Jeśli jesteś w odpowiedniej grupie (np. kobieta 50-letnia – kwalifikuje się do mammografii i cytologii; mężczyzna 55 lat – kwalifikuje się do kolonoskopii i ewentualnie programu raka płuca, jeśli palił), to już pierwszy sygnał, że czas się zbadać.

Krok 2: Zgłoś się do właściwej placówki. Nie potrzebujesz żadnego skierowania od lekarza – wystarczy samodzielnie zgłosić się na badanie. Gdzie? Informacje o realizatorach programów można znaleźć na stronach NFZ (np. mapa z placówkami wykonującymi mammografię lub kolonoskopię). Możesz też po prostu zapytać swojego lekarza rodzinnego lub pielęgniarkę w przychodni – oni powinni pokierować Cię dalej. Wiele przychodni POZ aktywnie pomaga pacjentom w profilaktyce: rejestratorki i pielęgniarki dzwonią do osób w odpowiednim wieku i zapraszają na badania. Jeśli jednak nikt do Ciebie nie dzwonił – sam/a zadzwoń i umów się. Przykładowo: aby wykonać cytologię, możesz zadzwonić do poradni ginekologicznej z listy NFZ i zarejestrować się na dogodny termin; aby wykonać kolonoskopię, kontaktujesz się z wybranym ośrodkiem (często wymagane jest wcześniejsze odebranie zestawu do przygotowania jelit i ustalenie daty badania). W przypadku mammografii często organizowane są tzw. akcje mammobusów – mobilne pracownie pojawiają się w małych miejscowościach według harmonogramu. Twój urząd gminy lub ośrodek zdrowia może ogłaszać takie wizyty mammobusu – warto śledzić lokalne informacje lub sprawdzić online harmonogram mammobusów NFZ.

Krok 3: Przyjdź na badanie. To niby oczywiste, ale warte podkreślenia – samo zaproszenie nie chroni przed rakiem. Trzeba jeszcze stawić się na badanie. Weź ze sobą dowód osobisty i, jeśli masz, wyniki poprzednich badań (np. poprzednią mammografię – dla porównania). Badania profilaktyczne zwykle nie wymagają specjalnych przygotowań (wyjątkiem jest kolonoskopia, do której trzeba oczyścić jelita zgodnie z instrukcją od lekarza). Staraj się umawiać tak, by móc spokojnie dotrzeć – unikniesz stresu. Jeśli obawiasz się bólu czy dyskomfortu (np. przy mammografii lub kolonoskopii), porozmawiaj wcześniej z personelem – w kolonoskopii przesiewowej oferuje się znieczulenie, a mammografia trwa naprawdę króciutko, więc większość pań dobrze to znosi.

Krok 4: Odbierz wyniki i dalsze zalecenia. Wynik badania profilaktycznego otrzymasz po pewnym czasie – np. wynik cytologii po kilku tygodniach, wynik kolonoskopii często od razu po badaniu (protokół, a histopatologia polipów po kilkunastu dniach), wynik mammografii bywa wysyłany pocztą lub dostępny w systemie. Jeśli wynik jest prawidłowy – świetnie! Pamiętaj wtedy, kiedy wypada kolejne badanie (za 2 lata, 3 lata itd.) i zanotuj to sobie. Jeżeli wynik wskazuje jakieś nieprawidłowości, nie wpadaj w panikę – badania przesiewowe wykrywają też zmiany łagodne lub bardzo wczesne stany przednowotworowe. Dostaniesz informację, co robić dalej: zazwyczaj skierowanie do specjalisty na dokładniejsze badania. Wszystko to odbywa się w ramach NFZ, więc nie ponosisz kosztów. Pamiętaj, że program profilaktyczny nie kończy się na samym badaniu – jego siła tkwi także w tym, że zapewnia ciągłość opieki. Np. w programie mammografii, gdy coś wyjdzie podejrzanego, pacjentka ma zorganizowaną dalszą diagnostykę onkologiczną. Nie jesteś zostawiona sama sobie.

Na każdym etapie możesz poprosić o pomoc swojego lekarza pierwszego kontaktu. Lekarze POZ mają za zadanie wspierać pacjentów w profilaktyce – realizują rozmaite programy, wypełniają ankiety ryzyka, mogą Ci przypomnieć jakie badanie Ci przysługuje. Coraz więcej przychodni aktywnie wyszukuje pacjentów z grup ryzyka i motywuje ich do badań (są nawet specjalne fundusze motywacyjne NFZ dla placówek za skuteczną profilaktykę). Jednak na końcu dnia to Ty sam/a musisz podjąć decyzję i zgłosić się na badanie.

Jeśli masz w rodzinie kogoś starszego, kto kwalifikuje się do badań (np. mama, która unika mammografii albo dziadek zwlekający z kolonoskopią) – porozmawiaj z nimi, zachęć, zaproponuj, że pomożesz umówić wizytę czy zawieziesz na badanie. Wsparcie bliskich potrafi przełamać obawy i uratować życie.

Polska a Europa – czy dbamy o profilaktykę?

Na koniec warto spojrzeć, jak Polska wypada na tle innych krajów Europy pod względem profilaktyki onkologicznej. Niestety, jeszcze do niedawna nasze statystyki nie były powodem do dumy. Uczestnictwo Polek w badaniach przesiewowych pozostaje niskie – przykładowo w 2019 r. tylko 54% uprawnionych Polek zrobiło mammografię, podczas gdy średnia unijna wynosiła 66%. Sytuację dodatkowo pogorszyła pandemia COVID-19, kiedy to wiele badań profilaktycznych odłożono w czasie. W efekcie nigdy dotąd w Polsce nie osiągnęliśmy nawet 40% realizacji programu mammografii w danym roku. Podobnie słabo jest z cytologią – regularnie wykonuje ją mniej niż 1/4 kobiet. Dla porównania, w krajach takich jak Szwecja czy Wielka Brytania ponad 75% kobiet objętych programem zgłasza się na badania, co przekłada się na niższą umieralność na raka piersi i szyjki macicy.

Eksperci alarmują, że tak niska zgłaszalność na badania skutkuje gorszymi wynikami leczenia. Wspomnieliśmy wcześniej – tylko u 41% Polek rak piersi wykrywany jest wcześnie, podczas gdy w UE średnio u 51%. To właśnie dlatego śmiertelność polskich pacjentek z rakiem piersi jest wyższa niż unijna średnia. Podobne różnice dotyczą innych nowotworów, np. raka jelita grubego – w krajach prowadzących skrining (kolonoskopię lub testy na krew utajoną) spada zarówno zachorowalność, jak i umieralność na ten nowotwór, podczas gdy w Polsce ciągle jest on na trzecim miejscu pod względem liczby zgonów. Widzimy więc wyraźnie, że profilaktyka działa – tam, gdzie społeczeństwo regularnie się bada, nowotwory częściej są uleczalne.

Na szczęście świadomość znaczenia profilaktyki w Polsce stopniowo rośnie. Coraz więcej mówi się o zdrowym stylu życia, organizuje kampanie społeczne (np. Dzień Dla Zdrowia Piersi, akcje różowej wstążki, Biała Sobota w przychodniach). NFZ i Ministerstwo Zdrowia podejmują inicjatywy, by zachęcić Polaków do badań – przykładem jest wspomniany program „Moje Zdrowie” czy planowane wprowadzenie nowych badań przesiewowych (np. skrining raka płuca na szerszą skalę w najbliższych latach). Ponadto Polska realizuje Narodową Strategię Onkologiczną, która kładzie duży nacisk na profilaktykę i edukację zdrowotną, a od 2023 r. ruszył powszechny program szczepień HPV, co powinno w przyszłości zmniejszyć zachorowalność na raka szyjki macicy.

Wciąż jednak sporo nam brakuje do ideału. Według danych Eurostatu przeznaczamy tylko 1,9% wydatków zdrowotnych na profilaktykę, podczas gdy średnia UE to 5,5%. W przeliczeniu na mieszkańca to około 22 euro rocznie w Polsce vs ponad 200 euro w UE. To pokazuje, że jako kraj musimy zainwestować więcej w zdrowie przed chorobą, a nie dopiero gdy trzeba ją leczyć. Ale pamiętajmy – profilaktyka to nie tylko pieniądze i system, to także (a może przede wszystkim) indywidualna odpowiedzialność każdego z nas. Możemy mieć najlepsze programy, ale jeśli ludzie nie będą z nich korzystać, nic to nie da.

Dlatego apelujemy: dbajmy o siebie nawzajem i korzystajmy z możliwości, jakie mamy. Jeśli do tej pory unikałaś/eś badań z obawy czy braku czasu – przełam się. Profilaktyka nowotworowa naprawdę ratuje życie, co potwierdzają przykłady innych krajów oraz badania naukowe. Im więcej z nas będzie się badać, tym bardziej dogonimy Europę pod względem zdrowia i długości życia.

Weź zdrowie w swoje ręce – to inwestycja w przyszłość

Na zakończenie warto podkreślić najważniejszą myśl: nikt nie zadba o Twoje zdrowie lepiej niż Ty sam/a. Współczesna medycyna daje nam wspaniałe narzędzia – od szczepionek, przez edukację, po nowoczesne badania przesiewowe. Ale to od nas zależy, czy z tych narzędzi skorzystamy. Rak we wczesnym stadium jest jak przeciwnik, którego możemy pokonać stosunkowo łatwo – im później go wykryjemy, tym trudniejsza walka. Dlatego nie odkładaj troski o siebie na później. Zapobieganie jest prostsze niż leczenie.

Zrób ten pierwszy krok: umów się na badanie profilaktyczne, porozmawiaj z lekarzem o swoich czynnikach ryzyka, wprowadź drobne zmiany w stylu życia. Każda taka decyzja to inwestycja w Twoją przyszłość – w to, byś mógł/mogła cieszyć się życiem w zdrowiu przez długie lata. Zachęć także bliskich, by się badali – wspólnie raźniej dbać o zdrowie.

Pamiętaj, że nie jesteś sam/a. System ochrony zdrowia, organizacje pacjentów, kampanie społeczne – wszyscy wspierają Cię w profilaktyce. Korzystaj z dostępnych programów, zadawaj pytania lekarzom, szukaj rzetelnych informacji. Masz jedno życie i jedno zdrowie – zatroszcz się o nie już dziś. Mammografia i inne badania profilaktyczne to wyraz troski o siebie, na jaki zasługujesz. Bądź dla siebie dobry/a – badaj się regularnie! Twoje zdrowie jest tego warte.

Źródła: Profilaktyka nowotworowa – programy NFZ; Medonet (statystyki badań profilaktycznych, Polska vs UE); Porozumienie Zielonogórskie/PAP (wpływ stylu życia na ryzyko raka); Rzeczpospolita (wydatki na profilaktykę, plany nowych badań); Ministerstwo Zdrowia (programy przesiewowe: rak płuca, głowy i szyi); Narodowy Instytut Onkologii (dane epidemiologiczne raka piersi w Polsce); NFZ – materiały informacyjne dla pacjentów (profilaktyka raka piersi, szyjki macicy, jelita grubego); Cochrane Database (skuteczność mammografii); oraz własne opracowanie na podstawie zaleceń polskich i światowych towarzystw onkologicznych. Wszystkie przytoczone dane i zalecenia są aktualne na rok 2025. Zachęcamy – skorzystaj z nich dla swojego dobra!

---

Umieramy na raka. Tylko 30 proc. kobiet w Polsce wykonuje mammografię. Cytologię jeszcze mniej

Rak piersi – rekomendacje pilnych zmian – wiadomości Medycyna i Zdrowie

Mammografia połączona z USG piersi w porównaniu z samą mammografią w badaniach przesiewowych w kierunku raka piersi u kobiet z grupy średniego ryzyka | Cochrane

Mammography screening reduces rates of advanced and fatal …

Profilaktyka na NFZ / Dla Pacjenta / Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – finansujemy zdrowie Polaków

Polki częściej niż inne Europejki umierają na raka piersi ► – Menedżer Zdrowia – Termedia

Bezpłatne szczepienia przeciw HPV – Ministerstwo Nauki i … – Gov.pl

Program Moje Zdrowie – bilans, bezpłatne badania NFZ | 2025

Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi – Ministerstwo Zdrowia – Portal Gov.pl

Program badań w kierunku wykrywania raka płuca – Ministerstwo Zdrowia – Portal Gov.pl

Trzeba przekonać Polaków, by badali się systematycznie. Robią to coraz rzadziej – rp.pl