Profilaktyka przeciwnowotworowa u dzieci – od narodzin do nastoletniego wieku
Wprowadzenie
Zdrowie dziecka to najcenniejszy skarb każdego rodzica. Choć nowotwory u dzieci występują znacznie rzadziej niż u dorosłych, warto już od narodzin kształtować nawyki sprzyjające zdrowiu i odporności malucha. Większości nowotworów wieku dziecięcego nie da się powiązać z konkretnymi czynnikami zewnętrznymi czy stylem życia – w odróżnieniu od dorosłych, u dzieci czynniki środowiskowe odgrywają niewielką rolę w powstawaniu raka. Profilaktyka w dzieciństwie polega więc głównie na budowaniu zdrowych nawyków, które w przyszłości pomogą zapobiec nowotworom u dorosłego już dziecka. Takie działania to inwestycja w długie i zdrowe życie młodego człowieka. Poniżej przedstawiamy praktyczne porady dla rodziców i opiekunów na każdym etapie rozwoju – od niemowlaka po nastolatka – oparte na zaleceniach ekspertów (WHO, CDC, AAP, IARC i polskich instytucji zdrowia). Dowiesz się, jak codzienna dieta, aktywność fizyczna, ochrona przed słońcem, unikanie toksyn, szczepienia i regularne badania mogą wspierać profilaktykę przeciwnowotworową Twojego dziecka.
Okres niemowlęcy (0–1 rok życia): zdrowy start
Pierwszy rok życia to czas intensywnego rozwoju, w którym kształtują się fundamenty zdrowia dziecka. Choć niemowlę nie ma bezpośrednio wpływu na swoje otoczenie, rodzice mogą zadbać o bezpieczne i zdrowe warunki:
- Karmienie i dieta niemowlaka: Jeśli to możliwe, karm piersią – mleko matki zapewnia optymalny skład odżywczy i wzmacnia odporność dziecka. Według specjalistów karmienie piersią przez co najmniej 6 miesięcy przynosi korzyści zdrowotne zarówno dziecku, jak i matce. Badania wskazują, że u kobiet karmiących piersią ryzyko niektórych nowotworów (np. piersi) jest niższe. Gdy wprowadzisz pokarmy stałe (około 6. miesiąca), zadbaj o to, by pierwsze produkty były naturalne i wartościowe: warzywa, owoce, kaszki pełnoziarniste. Unikaj dosalania i dosładzania posiłków malucha – niemowlę nie potrzebuje cukru ani soli. Unikaj także wysoko przetworzonych produktów dla dzieci; nawet kaszki czy deserki powinny mieć prosty skład, bez dodatku cukru.
- Bezpieczne otoczenie wolne od dymu i chemikaliów: Niemowlę nie powinno być narażone na dym tytoniowy nawet przez chwilę. Bierne palenie jest szkodliwe i zwiększa ryzyko chorób, w tym nowotworów, szczególnie u dzieci. Dlatego nigdy nie pal przy dziecku ani w domu – nawet na balkonie czy przy oknie, bo dym łatwo przeniknie do środka. Poproś też innych opiekunów i gości o niepalenie w otoczeniu malucha. Zadbaj ponadto, by dom był wolny od szkodliwych chemikaliów: środki czystości, farby czy kosmetyki używane w otoczeniu dziecka powinny być jak najbardziej naturalne i pozbawione toksyn. Unikaj np. odświeżaczy powietrza o silnej chemii, wybieraj hipoalergiczne proszki do prania. Pamiętaj, że układ odpornościowy niemowlęcia dopiero się rozwija – minimalizując kontakt z potencjalnie rakotwórczymi substancjami (takimi jak formaldehyd czy pestycydy), chronisz zdrowie dziecka.
- Ochrona przed promieniowaniem UV: Skóra niemowlęcia jest bardzo wrażliwa na słońce. Dermatolodzy i pediatrzy zalecają, aby niemowląt poniżej 6. miesiąca życia nie wystawiać na bezpośrednie słońce – w tym wieku najlepiej chronić je cieniem (budka wózka, parasolka) i lekką odzieżą. Po 6. miesiącu, jeśli ekspozycja na słońce jest konieczna, używaj kremów z filtrem SPF 30–50 przeznaczonych dla dzieci i dalej osłaniaj skórę ubraniem oraz kapelusikiem. Pamiętaj, że nadmierna ekspozycja na promienie UV zwiększa ryzyko raka skóry w przyszłości. Nawet kilka poważnych oparzeń słonecznych w dzieciństwie może podnieść ryzyko czerniaka w dorosłości[8]. Dlatego od pierwszych miesięcy życia wyrabiaj nawyk chronienia dziecka przed słońcem – to zaprocentuje na przyszłość.
- Szczepienia od urodzenia: W profilaktyce przeciwnowotworowej ogromną rolę odgrywają szczepienia ochronne, które chronią przed infekcjami onkogennymi. Już w pierwszej dobie życia dziecko otrzymuje szczepionkę przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B). To ważne, ponieważ szczepienie przeciw WZW B chroni przed zakażeniem wirusem mogącym prowadzić do raka wątroby. Kolejne dawki tej szczepionki w pierwszym półroczu życia zapewniają długotrwałą odporność. Realizuj kalendarz szczepień niemowlaka zgodnie z zaleceniami pediatrów – chronisz w ten sposób nie tylko przed WZW B, ale i innymi chorobami zakaźnymi, które w przyszłości mogłyby komplikować stan zdrowia. (Pamiętaj: jeśli mama nie przechorowała w dzieciństwie np. różyczki czy ospy wietrznej, warto, aby rozważyła szczepienie jeszcze przed ciążą – niektóre infekcje w ciąży zwiększają ryzyko problemów zdrowotnych u dziecka).
- Regularne wizyty i badania: W pierwszym roku życia dziecko jest objęte częstymi wizytami kontrolnymi (tzw. bilanse zdrowia niemowlęcia). Nie pomijaj ich – lekarz oceni prawidłowy rozwój, sprawdzi m.in. wzrost, wagę, słuch, wzrok dziecka i wykona badanie lekarskie, co pozwala wcześnie wykryć ewentualne nieprawidłowości. Warto również profilaktycznie wykonać u niemowlęcia badania laboratoryjne: morfologię krwi z rozmazem, badanie ogólne moczu, a pod koniec pierwszego roku USG jamy brzusznej. Takie badania, choć rutynowo nie są obowiązkowe, mogą pomóc wykryć ewentualne zmiany (np. guzy w jamie brzusznej) na wczesnym etapie, kiedy leczenie jest najbardziej skuteczne. Są to proste, nieinwazyjne badania – USG jest bezbolesne i bezpieczne, a może dać wiele informacji o stanie narządów wewnętrznych. Oczywiście każde niepokojące objawy u maluszka (np. utrzymująca się bladość, sine siniaki bez wyraźnej przyczyny, przedłużająca się gorączka, guzki wyczuwalne pod skórą) należy niezwłocznie skonsultować z pediatrą – szybka diagnostyka jest kluczowa.
Wczesne dzieciństwo (1–5 lat): budowanie zdrowych nawyków
Okres od roku do około 5 lat to czas, gdy dziecko intensywnie poznaje świat, uczy się przez naśladowanie i zabawę. To również etap, w którym rodzice kształtują pierwsze nawyki żywieniowe i styl życia malucha:
- Zdrowa, zbilansowana dieta: Małe dziecko często bywa niejadkiem lub przeciwnie – domaga się słodyczy. To normalne wyzwania, ale ważna jest konsekwencja. Już teraz kształtujesz przyszłe preferencje smakowe dziecka. Staraj się oferować różnorodne zdrowe produkty i nie poddawaj się, gdy maluch odmawia warzyw – czasem potrzeba kilkunastu prób, by dziecko polubiło nowy smak. Unikaj dosładzania kaszek czy podawania cukierków jako nagrody. Zamiast tego wprowadź naturalne przekąski: słodkie owoce, pokrojone warzywa z hummusem, orzechy (dla młodszych dzieci w formie masła orzechowego, aby uniknąć zakrztuszenia). Dieta bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce i rośliny strączkowe obniża ryzyko nowotworów – to zasada, której warto uczyć od małego. Ograniczaj czerwone mięso i wędliny przetworzone, a jeśli podajesz mięso, niech to będzie chude i dobrej jakości. Fast-foody i słodzone napoje nie powinny być stałym elementem diety dziecka – traktuj je raczej jako sporadyczny wyjątek, jeśli w ogóle. Dbaj także o nawodnienie – najlepsza dla dziecka jest woda; unikaj dosładzanych soków i napojów gazowanych. Warto już kilkulatkowi tłumaczyć, czemu codzienne jedzenie warzyw i picie wody jest ważne – dzieci chłoną wiedzę i chętniej jedzą to, co same rozumieją jako „dobre dla zdrowia”.
- Aktywność przez zabawę: Przedszkolak ma naturalną potrzebę ruchu – wykorzystaj to! Dziecko w wieku 3–5 lat powinno być aktywne przez większą część dnia – eksperci zalecają, by maluchy miały wiele okazji do biegania, skakania, tańczenia i wszelkiej spontanicznej zabawy ruchowej. Ogranicz czas spędzany przed ekranem – według pediatrów dzieci poniżej 2 lat w ogóle nie powinny korzystać z urządzeń ekranowych, a starsze maluchy najwyżej godzinę dziennie, i to pod nadzorem dorosłego. Zamiast bajki, zaproponuj wspólną zabawę na dywanie, budowanie z klocków czy wyjście na plac zabaw. Aktywność fizyczna od najmłodszych lat pomaga utrzymać prawidłową masę ciała, wzmacnia odporność i buduje zdrowe nawyki na przyszłość. Badania pokazują, że otyłe dziecko ma dużą szansę wyrosnąć na otyłego dorosłego, a otyłość dorosłych zwiększa ryzyko wielu poważnych chorób, w tym niektórych nowotworów. Dlatego dbajmy, by maluch spędzał czas aktywnie – to zapobiegnie nadwadze teraz i w kolejnych latach.
- Chronimy przed słońcem i urazami: Wczesne dzieciństwo to okres beztroskiej zabawy na podwórku. Bawiąc się z dzieckiem na dworze, pamiętaj o ochronie przeciwsłonecznej: krem z filtrem (SPF 30+) aplikuj około 20 minut przed wyjściem i ponawiaj co ~2 godziny zabawy na słońcu. Zakładaj dziecku kapelusz z rondem i okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV – to nie tylko ochrona, ale i nauka dobrych przyzwyczajeń. Unikajcie przebywania na ostrym słońcu między 10:00 a 16:00, kiedy promieniowanie jest najsilniejsze. Ważne jest również chronienie skóry przed poparzeniami – delikatna skóra dziecka łatwo ulega oparzeniom, które są bolesne, a w perspektywie lat zwiększają ryzyko czerniaka. Ucz dziecko od małego, że smarowanie kremem to stały element letniego rytuału, tak jak zakładanie czapki.
- Dom wolny od toksyn: Małe dzieci są niezwykle ciekawskie – wchodzą w każdy kąt, biorą do buzi rozmaite przedmioty. Upewnij się, że w otoczeniu malucha nie ma dostępu do środków chemicznych (detergenty, spraye, farby – schowaj wysoko lub zamknij na klucz). Sprzątaj dom tak, by ograniczyć kurz (może zawierać szkodliwe związki). Jeśli mieszkasz w okolicy o dużym zanieczyszczeniu powietrza (smog), rozważ zaopatrzenie się w oczyszczacz powietrza do pokoju dziecka – smog zawiera rakotwórcze związki i najlepiej ograniczać ekspozycję, zwłaszcza u małych dzieci. W dni wysokiego smogu nie wietrz intensywnie mieszkania i unikaj długich spacerów przy ruchliwych ulicach. Nadal bardzo ważne jest utrzymanie domu wolnego od dymu tytoniowego – nie pozwalaj nikomu palić w Twoim domu ani w obecności dziecka (także e-papierosów, bo ich aerozol też zawiera toksyny). Dym papierosowy zawiera dziesiątki substancji rakotwórczych, które osiadają też na meblach i ubraniach (tzw. third-hand smoke). Dziecko bawiące się na podłodze może mieć z nimi kontakt, dlatego absolutny zakaz palenia to podstawa.
- Kontynuacja szczepień: W tym okresie dziecko otrzymuje kolejne ważne szczepienia – m.in. dawki przypominające podstawowych szczepionek, szczepienie przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) około 13–15 miesiąca, przeciw polio, błonicy, tężcowi, krztuścowi (DTP) itp. Choć te choroby nie są bezpośrednio nowotworami, ich przebycie może mieć powikłania osłabiające organizm. Co istotne, różyczka u ciężarnej (gdyś kiedyś Twoja córka zaszła w ciążę bez odporności) grozi wadami u dziecka – dlatego lepiej nabyć odporność przez szczepienie w dzieciństwie. Takie podejście zabezpiecza zdrowie na przyszłość. Warto już w wieku przedszkolnym zacząć rozmowę o szczepieniach – tłumaczyć dziecku po co idzie do lekarza na zastrzyk, że to chroni przed groźnymi chorobami. To buduje zaufanie do medycyny na przyszłość.
- Badania kontrolne i obserwacja: Dzieci w wieku 1–5 lat zwykle odbywają bilans zdrowia w 2. roku życia, a potem kolejne w 4. lub 5. roku. Nie omijaj tych wizyt – pediatra oceni rozwój fizyczny i psychomotoryczny, może zlecić badania (np. morfologię, jeśli dziecko blado wygląda, poziom żelaza itp.). Obserwuj swoje dziecko na co dzień i reaguj na niepokojące sygnały. U małych dzieci objawy poważnej choroby mogą być mało charakterystyczne – np. ciągła apatia, nadmierna senność, brak przyrostu wagi, guzki wyczuwalne pod skórą, częste krwawienia z nosa czy siniaki bez urazu. To nie znaczy od razu najgorszego, ale lepiej sprawdzić przyczynę. W razie wątpliwości domagaj się konsultacji u specjalisty – masz prawo dopytać lekarza, czy wszystko jest w normie. Wczesne wykrycie ewentualnych zmian to większa szansa na skuteczne leczenie.
Dzieci w wieku szkolnym (6–12 lat): utrwalanie zdrowego stylu życia
W wieku wczesnoszkolnym dzieci stają się bardziej samodzielne – spędzają wiele godzin poza domem, kształtują relacje z rówieśnikami i chłoną wzorce z otoczenia. To kluczowy czas, by utrwalić zdrowe nawyki wyniesione z domu i przygotować dziecko na wyzwania dorastania:
- Zdrowe odżywianie na co dzień: Dziecko w wieku szkolnym często je posiłki poza domem – w szkolnej stołówce czy u kolegów. Porozmawiaj z nim o tym, jak wybierać zdrowe jedzenie nawet gdy Ciebie nie ma obok. Naucz, że warzywa i owoce powinny znajdować się w codziennym jadłospisie (np. jako przekąska na drugie śniadanie). Jeśli dziecko dostaje kieszonkowe, ucz rozsądnego wydawania – wyjaśnij, czemu lepiej kupić pełnoziarnistą kanapkę czy jogurt zamiast batonika i coli. Oczywiście od czasu do czasu słodkości się zdarzają, jednak ważne jest zachowanie umiaru. Kontroluj napoje, które spożywa Twoje dziecko – zamiast słodzonych napojów gazowanych czy tzw. energetyków (które absolutnie nie są dla dzieci!), dawaj do szkoły butelkę wody lub niesłodzony kompot. W tym wieku dzieci mogą już pomagać w kuchni – to świetny moment, by zaangażować je we wspólne gotowanie. Robiąc sałatkę owocową czy domową pizzę na pełnoziarnistym spodzie, dziecko uczy się, jak powstaje posiłek i chętniej zje coś, co samo przygotowało. Upewnij się też, że dziecko je śniadanie przed szkołą – to daje energię i zapobiega kupowaniu pustych kalorii w sklepiku. Pilnuj regularności posiłków i ucz, że zdrowa dieta to podstawa siły i odporności organizmu.
- Aktywność fizyczna i ograniczenie siedzenia: Dzieci w wieku szkolnym mają mnóstwo energii – zadbaj, by miały okazję ją spożytkować. WHO zaleca co najmniej 60 minut dziennie umiarkowanej lub intensywnej aktywności fizycznej dla dzieci i młodzieży. Zapisz dziecko na ulubione zajęcia sportowe (piłka nożna, taniec, sztuki walki – ważne, by samo wybrało, co sprawia mu radość). Zachęcaj do zabaw na dworze po szkole: jazda na rowerze, hulajnodze, gra w piłkę z kolegami. Ogranicz czas przed komputerem czy konsolą – ustal rozsądne limity np. maksymalnie godzina dziennie rozrywki elektronicznej w dni nauki. Jeśli dziecko ma dużo zadań domowych, przypominaj o przerwach na rozruszanie się. Aktywność fizyczna zapobiega nadmiernej masie ciała i chroni przed wieloma chorobami w przyszłości. Z kolei długie siedzenie sprzyja otyłości – staraj się, by dziecko nie spędzało całego popołudnia przed telewizorem. Rodzinnie możecie w weekendy uprawiać sport – pójść na basen, na wycieczkę w góry, pograć w badmintona. To nie tylko zdrowie, ale i wzmacnianie Waszej więzi.
- Świadomość zagrożeń: używki i środowisko: Szkoła to miejsce, gdzie dzieci mogą po raz pierwszy zetknąć się z niewłaściwymi wzorcami, jak np. palenie papierosów przez starszych kolegów. Rozmawiaj z dzieckiem o szkodliwości palenia i innych używek, zanim ktoś inny przedstawi mu je jako „cool”. Wyjaśnij, że palenie tytoniu jest główną przyczyną wielu nowotworów i że nie ma „bezpiecznego” sposobu palenia – nawet e-papierosy są szkodliwe. Daj dziecku narzędzia, by potrafiło powiedzieć „nie” – np. zaproponuj proste wymówki: „Nie, mój dziadek zmarł na raka płuc, nie chcę tego” albo „Rodzice by mnie zabili, jakby poczuli dym”. Ustalcie wspólnie taką strategię. Bardzo ważne jest też, by dom już dawno był strefą wolną od dymu (co masz pewnie wprowadzane od urodzenia dziecka) – wtedy dziecko wie, że palenie to coś, czego w naszej rodzinie się nie akceptuje. Jeśli chodzi o alkohol – w Polsce legalny od 18. roku życia – porozmawiaj z nastolatkiem (bo u starszych dzieci temat może się pojawić) dlaczego alkohol nie jest dla dzieci i jakie szkody może wyrządzić młodemu organizmowi. Dzieci w wieku szkolnym są chłonne wiedzy – edukuj je także na temat innych czynników środowiskowych. Na przykład, jeśli mieszkacie na terenie, gdzie występuje radon (gaz uwalniający się z podłoża skalnego, który jest niewidoczny, a może zwiększać ryzyko raka płuca), możesz wspomnieć, że w niektórych domach montuje się czujniki radonu. To oczywiście temat dla Was, dorosłych, ale warto, by dziecko miało świadomość, że dbacie o zdrowie rodziny również poprzez zapewnienie bezpiecznego domu (np. sprawdziliście, że nie ma azbestu, macie czyste powietrze itp.). Ucz też dziecko ostrożności wobec chemikaliów: dlaczego nie wolno wąchać puszek po farbie, czemu mama zakłada rękawice sprzątając silnym detergentem itd. Taka praktyczna edukacja sprawi, że zdrowy styl życia stanie się dla dziecka czymś naturalnym.
- Szczepienie przeciw HPV: Około 11–12 roku życia pojawia się nowa, bardzo ważna możliwość profilaktyczna – szczepienie przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). HPV przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych w przyszłości, ale szczepimy dzieci zanim rozpoczną życie seksualne, bo wtedy szczepionka działa najskuteczniej. Wszystkim nastolatkom zaleca się podanie szczepionki HPV najlepiej w wieku 11–12 lat (można już od 9 roku życia). W Polsce od 2021–2023 roku sukcesywnie wprowadzono program bezpłatnych szczepień przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców – obecnie (2025 r.) szczepienie to jest darmowe dla dzieci w wieku 9–14 lat. Warto z tego skorzystać. Szczepionka HPV chroni przed typami wirusa, które najczęściej powodują nowotwory – przede wszystkim rak szyjki macicy, ale także część nowotworów gardła, odbytu, prącia i innych. Porozmawiaj z lekarzem pediatrą lub poradnią szczepień, kiedy najlepiej podać ten preparat Twojemu dziecku. Pamiętaj też, że jeśli z jakiegoś powodu Twoje starsze dziecko (15–17 lat) nie było wcześniej szczepione, nadal warto to zrobić – optymalny wiek minął, ale do 26. roku życia szczepienie wciąż przynosi ochronę. Zachęcaj nastolatki do szczepień, wyjaśniając, że to sprawdzony i bezpieczny sposób zapobiegania poważnym chorobom.
- Profilaktyczne badania i wizyty lekarskie: W wieku szkolnym dzieci zwykle przechodzą bilans zdrowia około 7. roku (przed rozpoczęciem nauki) i 10–12. roku życia. Na takich wizytach lekarz ocenia postawę ciała (skolioza!), wzrok, słuch, rozwój dojrzewania, może zlecić badania krwi czy moczu. Nie lekceważ badań przesiewowych organizowanych w szkole (np. badanie słuchu, przegląd stomatologiczny) – pozwalają wychwycić problemy we wczesnym stadium. Jeśli w Twojej rodzinie występowały jakieś nowotwory dziedziczne, poinformuj o tym pediatrę – być może zaleci częstsze kontrole konkretnych parametrów. Nadal obowiązuje zasada czujności: obserwuj dziecko i ucz je, by mówiło Ci o wszelkich dolegliwościach. W wieku szkolnym dziecko może już samo zauważyć np. guzek na ciele, zmianę na skórze, nietypowy ból głowy czy brzucha. Buduj atmosferę zaufania, by chciało Ci o tym powiedzieć, a nie ukrywało ze strachu. W razie podejrzanych objawów domagaj się diagnostyki. Na szczęście większość dolegliwości u dzieci ma błahe przyczyny, ale czujność pozwala te poważne przypadki wyłapać odpowiednio wcześnie.
Wiek nastoletni (13–18 lat): mądrość i odpowiedzialność
Okres dorastania to czas rosnącej niezależności młodego człowieka. Nastolatek podejmuje już wiele własnych decyzji – naszą rolą jest dopilnować, by mając coraz więcej swobody, wciąż kierował się dobrem swojego zdrowia. W tej fazie życia często następuje bunt lub eksperymentowanie, dlatego kluczowy jest dialog i partnerstwo z dorastającym dzieckiem.
- Odpowiednia dieta nastolatka: W okresie dojrzewania gwałtownie zmienia się zapotrzebowanie na kalorie i składniki odżywcze. Wielu nastolatków ma olbrzymi apetyt – ważne, by kalorie pochodziły ze zdrowych źródeł. Pilnuj, aby w domu zawsze były dostępne pożywne przekąski: owoce, orzechy, jogurty naturalne, pełnoziarniste pieczywo. Dzięki temu głodny nastolatek chętniej sięgnie po nie, zamiast zamawiać fast-food. Rozmawiaj o zagrożeniach złej diety – młodzież może nie łączyć faktów, że np. nadmierne objadanie się słodyczami i słodkimi napojami dziś może prowadzić do otyłości za parę lat, a ta z kolei zwiększa ryzyko np. raka jelita grubego czy piersi w dorosłości. W tym wieku mogą pojawić się różne „diety cud” albo modne suplementy – ucz krytycznego podejścia do takich rewelacji. W razie wątpliwości zachęć nastolatka do rozmowy z lekarzem lub dietetykiem. Bardzo ważne jest też, by poruszyć temat alkoholu: niestety część młodzieży sięga po alkohol przed osiągnięciem pełnoletności. Wytłumacz, że alkohol ma działanie rakotwórcze – nawet małe ilości zwiększają ryzyko nowotworów (udowodniono związek alkoholu m.in. z rakiem wątroby, piersi, przełyku). Podkreśl, że całkowita abstynencja do 18. roku życia jest wymogiem prawnym, ale też najlepszym wyborem zdrowotnym na przyszłość. Przedyskutujcie kwestię używek takich jak narkotyki – ich zażywanie niesie tyle zagrożeń, że temat ten powinien być jasno przedyskutowany (choć to już szersze zagadnienie wykraczające poza profilaktykę nowotworów).
- Aktywność i równowaga: Nastolatkowie często dzielą się na dwie grupy – jedni nadal są bardzo aktywni (trenują sporty, uczestniczą w WF), a drudzy stają się bardziej siedzący (pochłonięci komputerem, nauką, życiem towarzyskim online). Wspieraj swoje dziecko w utrzymaniu aktywności fizycznej. Jeśli dotąd trenowało – kibicuj i pomagaj godzić treningi z nauką. Jeśli stroni od sportu, zaproponuj alternatywy: może siłownia, bieganie, taniec, sztuki walki? Warto znaleźć coś, co sprawi mu przyjemność. Aktywność fizyczna pomaga utrzymać prawidłową wagę i zmniejsza ryzyko wielu chorób – to powinno wybrzmieć także w rozmowach z nastolatkiem, bo w tym wieku młodzi zaczynają rozumieć długofalowe konsekwencje. Ważne jest też odpowiednie zarządzanie stresem – nastolatki mają wiele obowiązków (szkoła, egzaminy) i stres, jeśli jest długotrwały, może wpływać negatywnie na zdrowie. Zachęć dziecko do aktywności relaksacyjnych: spacer, ćwiczenia oddechowe, hobby – to również element zdrowego stylu życia. Nie zapominajmy o śnie – nastolatki często zarywają noce, a niedobór snu osłabia organizm. Przypominaj, że 7-8 godzin snu to minimum dla regeneracji.
- Kategoryczne „nie” dla papierosów i e-papierosów: W okresie dorastania większość palaczy sięga po pierwszego papierosa – statystyki z USA wskazują, że prawie 90% dorosłych nałogowych palaczy zaczęło palić przed 18. rokiem życia. Dlatego teraz kluczowe są rozmowy o paleniu. Jeśli do tej pory temat pojawiał się w kontekście „nie pal przy dziecku”, to teraz rozmawiaj z młodym człowiekiem jak dorosły z dorosłym: wyjaśnij, że nikotyna uzależnia, a papierosy zawierają setki trucizn. „Palenie powoduje raka” – to hasło znają wszyscy, ale wytłumacz, co to znaczy: że każda paczka papierosów to zwiększenie ryzyka mutacji w komórkach, które mogą doprowadzić do nowotworu płuc, krtani, trzustki i wielu innych. Podkreśl, że nie ma bezpiecznej ilości papierosów – nawet okazjonalne palenie szkodzi, a papierosy mentolowe czy light wcale nie są mniej groźne. Coraz popularniejsze wśród młodzieży e-papierosy również nie są bezpieczne – e-liquid zawiera toksyczne związki, a młode osoby po kilku latach „vapowania” też mogą cierpieć na choroby płuc. W roku 2019 było głośno o fali niewydolności płuc u młodych palaczy e-papierosów w USA. Warto o tym wspomnieć, by rozbić mit, że „to tylko para wodna”. Krótko mówiąc, zadbaj o to, by Twoje dziecko w ogóle nie zaczęło używać tytoniu w żadnej formie. Najlepiej działa szczera rozmowa i dawanie przykładu własną postawą (jeśli sam palisz – to dobry moment, by rzucić, pokazując nastolatkowi, że warto!).
- Ochrona skóry i unikanie solarium: Nastolatki, zwłaszcza dziewczęta, czasem pragną mieć opaleniznę dla urody. Uświadom córkę czy syna, że solarium jest wyjątkowo niebezpieczne – Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza korzystanie z solarium do czynników rakotwórczych pewnych, a ryzyko czerniaka wzrasta szczególnie silnie, jeśli ekspozycja na sztuczne UV ma miejsce w młodym wieku[7]. W Polsce osoby poniżej 18 lat mają prawny zakaz korzystania z solarium, co warto podkreślić. Również opalanie się na słońcu bez zabezpieczenia jest złym pomysłem – nadmierna ekspozycja na słońce (zwłaszcza oparzenia) w młodości znacząco zwiększa ryzyko raka skóry. Przypominaj nastolatkowi, by używał kremu z filtrem, nawet gdy spędza dzień nad wodą ze znajomymi. Często młodzi lekceważą te rady – możesz odwołać się do próżności: powiedz, że opalanie przyspiesza starzenie skóry, powoduje zmarszczki i przebarwienia, co na pewno zadziała na wyobraźnię. Ale przede wszystkim tłumacz językiem faktów medycznych, że promieniowanie UV uszkadza DNA komórek skóry, prowadząc do mutacji i nowotworów. Zachęcaj do zdrowych nawyków: latem czapka, okulary, krem – nawet jeśli koledzy tego nie robią. Twoje dziecko będzie pionierem rozsądku.
- Świadome podejście do zdrowia seksualnego: W późnym wieku nastoletnim temat inicjacji seksualnej może stać się aktualny. Choć może się wydawać, że to już dalekie od profilaktyki nowotworów, ma swój związek – chodzi głównie o HPV. Jeśli dziecko zostało zaszczepione przeciw HPV, masz powód do trochę większego spokoju, ale nadal uczulaj młodych, że stosunki seksualne powinny być świadome i zabezpieczone. Używanie prezerwatyw zmniejsza ryzyko przeniesienia HPV oraz chroni przed innymi wirusami (jak HIV, HBV) i bakteriami. Wyjaśnij córce konieczność regularnych badań ginekologicznych od około 20. roku życia lub wcześniej, jeśli zacznie współżycie – cytologia potrafi wykryć stany przednowotworowe wywołane HPV, zanim rozwinie się rak szyjki macicy. Synowi również warto przekazać, że dbanie o zdrowie dotyczy obu płci – np. samobadanie jąder (szybkie wykrycie guzka oznacza szybkie leczenie raka jądra, który najczęściej występuje u młodych mężczyzn). Takie rozmowy, choć trudne, ugruntowują proaktywne podejście nastolatka do własnego zdrowia.
- Regularne badania i wizyty u lekarzy: Nastolatki rzadziej chorują na infekcje wieku dziecięcego, więc częstotliwość wizyt u pediatry może spaść. Wiele nastolatków jest wręcz opornych, by chodzić do lekarza „jeśli nic mnie nie boli”. Warto jednak raz na rok lub dwa lata zrobić profilaktyczne badania krwi i moczu nastolatka, zwłaszcza jeśli wchodzi w okres intensywnego wzrostu lub intensywnie trenuje sport. Pozwoli to wykryć np. anemię, zaburzenia hormonalne czy inne problemy, które w porę skorygowane zapewnią lepsze zdrowie. Kontroluj również badania stomatologiczne – próchnica zębów jest infekcją, która obciąża organizm, a przewlekłe stany zapalne mogą sprzyjać różnym schorzeniom. W wieku 16–18 lat część młodzieży przestaje już chodzić do pediatry i przechodzi pod opiekę lekarza rodzinnego lub specjalistów – zadbaj o płynne przekazanie informacji o stanie zdrowia. Jeśli Twoje dziecko miało w dzieciństwie poważniejsze problemy zdrowotne (np. było leczone onkologicznie), dopilnuj zaleceń odnośnie badań kontrolnych po zakończeniu leczenia. I jak zawsze – czujność: młodzi mają tendencję do bagatelizowania objawów („to nic takiego”). Ucz, że lepiej sprawdzić niż przegapić. Przykładowo, uporczywe bóle głowy, znaczny spadek wagi, omdlenia, guzki – to nie są rzeczy do przeczekania, tylko do zbadania.
Podsumowanie
Profilaktyka to najcenniejszy prezent, jaki możemy dać naszym dzieciom. Dbanie o zdrowy styl życia od najmłodszych lat – właściwą dietę, ruch, unikanie używek i szkodliwych czynników, ochronę przed słońcem oraz infekcjami – tworzy solidny fundament na całe życie. Jako rodzice i opiekunowie mamy ogromny wpływ na przyszłość zdrowotną naszych pociech. Pamiętajmy, że profilaktyka przeciwnowotworowa to ciągły proces: każdy zdrowy posiłek, każda godzina aktywnej zabawy na świeżym powietrzu, każda rozmowa uświadamiająca o zagrożeniach to mały krok ku temu, by nasze dziecko wyrosło na zdrowego dorosłego. Zachęcajmy dzieci do zadawania pytań o zdrowie, tłumaczmy im świat w sposób dla nich zrozumiały. Budując świadomość i dobre nawyki, dajemy im narzędzia do proaktywnego dbania o siebie teraz i w dorosłości. Proaktywne podejście do zdrowia dziecka oznacza, że nie czekamy bezczynnie – działamy już dziś, by zapobiec problemom jutro. Każdy z nas, rodziców, może stać się bohaterem dla swojego dziecka, chroniąc je przed wieloma zagrożeniami dzięki mądrej profilaktyce. Zróbmy wszystko, co w naszej mocy, aby nasze dzieci miały zdrowe, szczęśliwe i długie życie.
Zdrowe nawyki od kołyski po dorosłość to najlepsza tarcza przeciw nowotworom – zacznijmy już dziś!
źródło:.
PROFILAKTYKA NOWOTWORÓW U DZIECI – Fundacja O ZDROWIE DZIECKA
Childhood cancer
12 Sposobów na Zdrowie, czyli zalecenia Europejskiego Kodeksu do Walki z Rakiem | Profilaktyka | Narodowy Portal Onkologiczny
Profilaktyka | Onkorodzice
Cancer Prevention Starts in Childhood | Cancer | CDC
Physical activity
